U izdanju nevladine organizacije NVO Katun Mramorje, a uz finansijsku podršku Fonda za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava Crne Gore, iz štampe je izašla publikacija „Crkve i manastiri Plavske župe“, vrijedno izdanje koje dokumentuje duhovno, istorijsko i kulturno nasljeđe pravoslavnog stanovništva na prostoru Plava i njegove okoline.
Publikacija predstavlja spoj turističkog vodiča, istorijskog pregleda i kulturno-dokumentarnog zapisa. Njena osnovna vrijednost ogleda se u sistematskom prikazu sakralnih objekata, ali i u širem kontekstu – priči o opstanku, prekidima i obnovi duhovnog života u ovom dijelu sjevera Crne Gore.
Duhovno središte i istorijski kontinuitet
Centralno mjesto u publikaciji zauzima Manastir Svete Trojice u Brezojevicama, najstariji sakralni objekat na području Plava, čiji se korijeni vežu za srednji vijek. Njegova istorija, arhitektura vizantijskog tipa i veze sa velikim duhovnim centrima regiona svjedoče o značaju koji je ovaj manastir imao u razvoju pismenosti, duhovnosti i kulturnog identiteta lokalnog stanovništva.
Iako je tokom ratova više puta razaran, manastir ostaje simbol duhovne postojanosti i kulturnog kontinuiteta. Fragmenti fresaka, predanja o prepisivačkim školama i veze sa drugim manastirima regiona svjedoče o njegovoj nekadašnjoj ulozi u širem civilizacijskom prostoru.
Obnova crkvenog života u savremenom periodu
Poseban segment publikacije posvećen je savremenim crkvama koje svjedoče o obnovi crkvenog života krajem 20. i početkom 21. vijeka. Među njima se izdvajaju
· Crkva Svetih mučenika Kirika i Julite u Velici, podignuta kao spomen na stradale civile 1944. godine
· Crkva Svete Petke na Murini, kao važno mjesto okupljanja vjernika ovog kraja
· Crkva Svetog Nikolaja u Vojnom Selu, nastala zajedničkim naporom mještana
· Crkva Svetih apostola Petra i Pavla na Ćafi Prijedolskoj, koja ima i snažnu memorijalnu dimenziju;
Ovi objekti, iako novijeg datuma, nose snažnu simboliku – oni su dokaz obnove duhovnog života i kolektivnog pamćenja zajednice.
Kulturna, edukativna i turistička vrijednost publikacije
Svi obrađeni objekti nalaze se u nadležnosti Eparhija budimljansko-nikšićke Srpske pravoslavne crkve, što publikaciji daje dodatnu institucionalnu i dokumentarnu vrijednost.
Publikacija se ne zaustavlja samo na opisima sakralnih objekata. Ona otvara šire teme identiteta, kolektivne memorije i kulturne baštine, čineći je korisnom za:
istraživače i studente istorije i kulture
turiste zainteresovane za kulturnu rutu sjevera Crne Gore
lokalno stanovništvo kao svjedočanstvo sopstvene prošlosti
obrazovne institucije i biblioteke
Izdanje koje povezuje prošlost i savremenost
„Crkve i manastiri Plavske župe“ predstavlja primjer kako lokalne inicijative, uz podršku državnih institucija, mogu rezultirati publikacijama od trajne kulturne vrijednosti. Ona ne dokumentuje samo sakralne objekte – već priču o prostoru, ljudima i njihovom duhovnom kontinuitetu.
Kao takva, publikacija ima potencijal da postane referentno štivo za sve buduće projekte koji se bave kulturnim nasljeđem Plava i šireg regiona.